แนวข้อสอบจิตวิทยาพัฒนาการและจิตวิทยาการศึกษา 25 ข้อ พร้อมเฉลย

ตอบข้อ 1. การเสริมแรงทางบวก (Positive Reinforcement)

การเสริมแรงทางบวกคือการ "เพิ่ม" สิ่งที่พึงพอใจเข้าไปหลังพฤติกรรม ทำให้พฤติกรรมนั้นเกิดถี่ขึ้น คำชมจึงเป็นตัวอย่างชัดเจน ข้อควรระวังคืออย่าสับสนกับการเสริมแรงทางลบ ซึ่งคือการ "นำสิ่งที่ไม่พึงพอใจออก" เช่น ยกเว้นการบ้านให้กลุ่มที่ทำงานเสร็จในคาบ ทั้งสองอย่างเพิ่มพฤติกรรมเหมือนกัน ต่างกันที่เพิ่มหรือเอาออก ส่วนการลงโทษมุ่งลดพฤติกรรม

ตอบข้อ 2. ยกเลิกการบ้านให้กลุ่มที่ทำงานในคาบเสร็จเรียบร้อย

การเสริมแรงทางลบคือการนำสิ่งที่ผู้เรียนไม่พึงพอใจออกไป เพื่อให้พฤติกรรมที่ต้องการเกิดถี่ขึ้น การยกเลิกการบ้านให้กลุ่มที่ทำงานเสร็จจึงตรงนิยาม เพราะการบ้านคือสิ่งที่ถูกเอาออก และผลคือพฤติกรรมตั้งใจทำงานในคาบเพิ่มขึ้น การหักคะแนนคือการลงโทษ การให้ดาวคือการเสริมแรงทางบวก และการไม่สนใจพฤติกรรมเรียกร้องความสนใจคือการลดพฤติกรรมด้วยวิธี extinction

ตอบข้อ 3. ควรจัดกิจกรรมและช่องทางแสดงความสามารถที่หลากหลาย เพราะผู้เรียนเก่งคนละด้านกัน

การ์ดเนอร์เสนอว่าสติปัญญาไม่ได้มีมิติเดียวที่วัดด้วย IQ แต่มีหลายด้าน เช่น ภาษา ตรรกะคณิตศาสตร์ มิติสัมพันธ์ ดนตรี ร่างกายและการเคลื่อนไหว มนุษยสัมพันธ์ การเข้าใจตนเอง และธรรมชาติวิทยา นัยสำคัญคือครูควรเปิดช่องทางเรียนรู้และแสดงผลงานที่หลากหลาย ไม่ตัดสินผู้เรียนจากความสามารถด้านเดียว การสอนเหมือนกันทุกคนไม่ใช่ความเป็นธรรม แต่คือการมองข้ามความแตกต่างระหว่างบุคคล

ตอบข้อ 2. กรอบความคิดแบบเติบโต (Growth Mindset)

กรอบความคิดแบบเติบโต (Growth Mindset) ตามแนวคิดของแคโรล ดเว็ก คือความเชื่อว่าความสามารถพัฒนาได้ด้วยความพยายามและกลยุทธ์ที่เหมาะสม ตรงข้ามกับกรอบความคิดแบบตายตัวที่เชื่อว่าความสามารถเป็นสิ่งติดตัวเปลี่ยนไม่ได้ ในทางปฏิบัติครูส่งเสริมกรอบความคิดแบบเติบโตได้ด้วยการชื่นชมที่ "กระบวนการและความพยายาม" มากกว่าชมว่า "เก่งมาก ฉลาดจัง" ซึ่งตอกย้ำว่าความสามารถเป็นสิ่งตายตัว

ตอบข้อ 1. แรงจูงใจภายในเกิดจากความพอใจในตัวกิจกรรมเอง ส่วนแรงจูงใจภายนอกเกิดจากรางวัลหรือผลที่ตามมา

แรงจูงใจภายในคือการทำสิ่งหนึ่งเพราะสนใจหรือพอใจในตัวกิจกรรมนั้นเอง ส่วนแรงจูงใจภายนอกคือการทำเพราะรางวัล คะแนน คำชม หรือการหลีกเลี่ยงการลงโทษ งานวิจัยชี้ว่าการให้รางวัลภายนอกมากเกินไปกับกิจกรรมที่ผู้เรียนสนใจอยู่แล้ว อาจลดแรงจูงใจภายในลงได้ ครูจึงควรใช้รางวัลอย่างระมัดระวังและมุ่งสร้างความหมายของงานให้ผู้เรียนเห็น

ตอบข้อ 2. การเรียนรู้จากการสังเกตและเลียนแบบตัวแบบ

แบนดูราเสนอว่าคนเรียนรู้พฤติกรรมใหม่ได้จากการสังเกตตัวแบบโดยไม่จำเป็นต้องลงมือทำเองหรือได้รับการเสริมแรงโดยตรง กระบวนการมี 4 ขั้น คือ ตั้งใจสังเกต จดจำ ลงมือทำตาม และมีแรงจูงใจ นัยต่อครูคือพฤติกรรมของครูเองเป็นตัวแบบที่ทรงพลังที่สุดในห้องเรียน ครูที่บอกให้นักเรียนตรงต่อเวลาแต่ตนเองเข้าสอนสายจึงสอนสิ่งตรงข้ามกับที่พูด

ตอบข้อ 2. วีก็อตสกี — ช่วงระหว่างสิ่งที่ผู้เรียนทำได้เองกับสิ่งที่ทำได้เมื่อมีผู้ชี้แนะช่วยเหลือ

ZPD เป็นแนวคิดของเลฟ วีก็อตสกี หมายถึงระยะห่างระหว่างระดับพัฒนาการที่แท้จริง (สิ่งที่ผู้เรียนทำได้ด้วยตนเอง) กับระดับพัฒนาการที่เป็นไปได้ (สิ่งที่ทำได้เมื่อมีครูหรือเพื่อนที่เก่งกว่าช่วยชี้แนะ) การสอนที่มีประสิทธิภาพจึงควรอยู่ในช่วงนี้ คือยากกว่าที่ทำได้เองเล็กน้อยแต่ไม่ยากจนเกินไป และค่อย ๆ ถอนความช่วยเหลือออกเมื่อผู้เรียนทำได้

ตอบข้อ 3. ขั้นปฏิบัติการคิดด้วยรูปธรรม (Concrete Operational)

เพียเจต์แบ่งพัฒนาการทางสติปัญญาเป็น 4 ขั้น ได้แก่ ขั้นประสาทสัมผัสและการเคลื่อนไหว (แรกเกิด-2 ปี) ขั้นก่อนปฏิบัติการคิด (2-7 ปี) ขั้นปฏิบัติการคิดด้วยรูปธรรม (7-11 ปี) และขั้นปฏิบัติการคิดด้วยนามธรรม (11 ปีขึ้นไป) เด็กในขั้นรูปธรรมคิดอย่างมีเหตุผลได้แล้วแต่ต้องอิงกับสิ่งที่จับต้องหรือมองเห็นได้ ครูจึงควรใช้สื่อของจริงและตัวอย่างที่เป็นรูปธรรมประกอบการสอน

ตอบข้อ 1. การอนุรักษ์ (Conservation) เกิดในขั้นปฏิบัติการคิดด้วยรูปธรรม

การอนุรักษ์คือความเข้าใจว่าคุณสมบัติเชิงปริมาณคงที่แม้รูปลักษณ์ภายนอกเปลี่ยน เป็นความสามารถที่เกิดขึ้นในขั้นปฏิบัติการคิดด้วยรูปธรรม (7-11 ปี) เด็กในขั้นก่อนหน้ายังตัดสินจากสิ่งที่ตาเห็น จึงคิดว่าน้ำในแก้วทรงสูงมีมากกว่า ส่วนการยึดตนเองเป็นศูนย์กลางเป็นลักษณะของขั้นก่อนปฏิบัติการคิด ไม่ใช่ขั้นรูปธรรม

ตอบข้อ 3. การเสริมต่อการเรียนรู้ หรือนั่งร้าน (Scaffolding)

Scaffolding หรือการเสริมต่อการเรียนรู้ เป็นเทคนิคที่ต่อยอดจากแนวคิด ZPD ของวีก็อตสกี เปรียบความช่วยเหลือของครูเหมือนนั่งร้านที่พยุงอาคารระหว่างก่อสร้าง และต้องรื้อออกเมื่ออาคารตั้งอยู่ได้เอง หัวใจอยู่ที่การ "ถอน" ความช่วยเหลือ ถ้าครูช่วยตลอดโดยไม่เคยลดลง ผู้เรียนจะพึ่งพาครูตลอดไปและไม่เกิดการเรียนรู้ที่ยั่งยืน

ตอบข้อ 3. ความขยันหมั่นเพียร กับ ความรู้สึกด้อย

อีริคสันแบ่งพัฒนาการทางจิตสังคมเป็น 8 ขั้น เด็กวัยประถมศึกษา (ประมาณ 6-12 ปี) อยู่ในขั้น "ความขยันหมั่นเพียร กับ ความรู้สึกด้อย" (Industry vs. Inferiority) เป็นวัยที่ต้องการประสบความสำเร็จจากการลงมือทำและได้รับการยอมรับ ถ้าถูกตำหนิหรือเปรียบเทียบจนล้มเหลวซ้ำ ๆ จะเกิดปมด้อย ครูจึงควรออกแบบงานให้มีโอกาสสำเร็จและชื่นชมความพยายาม ส่วนเอกลักษณ์แห่งตนกับความสับสนในบทบาทเป็นขั้นของวัยรุ่น

ตอบข้อ 1. ความต้องการทางกายภาพ เช่น อาหารและการพักผ่อน

มาสโลว์เรียงความต้องการเป็น 5 ขั้น จากฐานขึ้นสู่ยอด ได้แก่ ความต้องการทางกายภาพ ความปลอดภัย ความรักและการเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่ม การได้รับการยกย่อง และการบรรลุศักยภาพสูงสุด โดยความต้องการขั้นต่ำต้องได้รับการตอบสนองในระดับหนึ่งก่อน ผู้เรียนจึงจะพร้อมไปสู่ขั้นสูงกว่า นักเรียนที่หิวและง่วงจึงยังไม่พร้อมเรียนรู้ ไม่ว่าครูจะออกแบบกิจกรรมดีเพียงใด

ตอบข้อ 1. การซึมซับ (Assimilation)

เพียเจต์อธิบายการปรับตัวทางปัญญาด้วยสองกระบวนการ คือ การซึมซับ (Assimilation) ซึ่งนำข้อมูลใหม่เข้าไปรวมกับโครงสร้างความรู้เดิมที่มีอยู่แล้ว และการปรับเปลี่ยนโครงสร้าง (Accommodation) ซึ่งเกิดเมื่อข้อมูลใหม่ไม่เข้ากับโครงสร้างเดิม จึงต้องปรับโครงสร้างความรู้เสียใหม่ ทั้งสองทำงานร่วมกันเพื่อให้กลับสู่ภาวะสมดุลทางปัญญา

ตอบข้อ 2. การปรับเปลี่ยนโครงสร้าง (Accommodation)

ตอนที่เด็กเรียกแมวว่าหมา คือการซึมซับ เพราะพยายามยัดข้อมูลใหม่เข้าโครงสร้างเดิมที่มี แต่เมื่อพบว่าโครงสร้างเดิมใช้อธิบายไม่ได้และต้องสร้างหมวดหมู่ใหม่ขึ้นมา นั่นคือการปรับเปลี่ยนโครงสร้าง ในทางการสอน ครูทำให้เกิด Accommodation ได้ด้วยการยกตัวอย่างที่ขัดกับความเข้าใจเดิมของผู้เรียน ซึ่งเป็นหลักการเดียวกับการแก้มโนทัศน์ที่คลาดเคลื่อน

ตอบข้อ 1. ระดับก่อนกฎเกณฑ์ (Preconventional)

โคลเบิร์กแบ่งพัฒนาการทางจริยธรรมเป็นสามระดับ ระดับก่อนกฎเกณฑ์ตัดสินถูกผิดจากผลที่จะเกิดกับตนเอง คือหลบการลงโทษและแสวงหารางวัล ระดับตามกฎเกณฑ์ตัดสินจากการยอมรับของกลุ่มและการรักษากฎหมาย ส่วนระดับเหนือกฎเกณฑ์ตัดสินจากหลักจริยธรรมสากลและสิทธิมนุษยชน การไม่โกงเพราะกลัวถูกลงโทษจึงอยู่ระดับต่ำสุด ต่างจากการไม่โกงเพราะเห็นว่าไม่เป็นธรรมต่อเพื่อน

ตอบข้อ 2. นำมโนทัศน์เดิมกลับมาสอนซ้ำในระดับชั้นที่สูงขึ้นด้วยความลึกและความซับซ้อนที่เพิ่มขึ้น

บรูเนอร์เสนอว่าเนื้อหาสำคัญควรถูกนำกลับมาสอนซ้ำในระดับชั้นที่สูงขึ้นเรื่อย ๆ โดยเพิ่มความลึกและความซับซ้อนในแต่ละรอบ เหมือนเกลียวสว่านที่วนขึ้นไป ทำให้ผู้เรียนต่อยอดจากฐานเดิมได้ แนวคิดนี้มาพร้อมข้อเสนอที่ว่ามโนทัศน์ใด ๆ สอนให้เด็กวัยใดก็ได้ ถ้านำเสนอในรูปแบบที่เหมาะกับพัฒนาการของเด็กวัยนั้น

ตอบข้อ 2. ออซูเบล กับการเรียนรู้อย่างมีความหมายและตัวจัดระบบล่วงหน้า

เดวิด ออซูเบล เสนอว่าการเรียนรู้จะมีความหมาย (meaningful learning) เมื่อผู้เรียนเชื่อมโยงความรู้ใหม่กับความรู้เดิมที่มีอยู่ได้ เครื่องมือสำคัญคือ "ตัวจัดระบบล่วงหน้า" (advance organizer) ซึ่งคือกรอบภาพรวมหรือมโนทัศน์กว้างที่ให้ก่อนเข้าเนื้อหา เพื่อเป็นที่ยึดเกาะของข้อมูลใหม่ ประโยคที่รู้จักกันดีของเขาคือปัจจัยสำคัญที่สุดที่มีผลต่อการเรียนรู้ คือสิ่งที่ผู้เรียนรู้อยู่แล้ว

ตอบข้อ 2. เป็นการวางเงื่อนไข โดยหนังสือคณิตศาสตร์ซึ่งเดิมเป็นสิ่งเร้าที่เป็นกลาง กลายเป็นสิ่งเร้าที่ทำให้เกิดการตอบสนองทางอารมณ์

การวางเงื่อนไขแบบคลาสสิกอธิบายว่าสิ่งเร้าที่เป็นกลาง เมื่อจับคู่กับสิ่งเร้าที่ก่อการตอบสนองตามธรรมชาติซ้ำ ๆ จะกลายเป็นสิ่งเร้าที่ก่อการตอบสนองนั้นได้เอง ในกรณีนี้หนังสือคณิตศาสตร์ถูกจับคู่กับการถูกดุจนกลายเป็นตัวกระตุ้นความวิตกกังวล นี่คือกลไกเบื้องหลังความกลัววิชาบางวิชา และเป็นเหตุผลว่าทำไมบรรยากาศทางอารมณ์ในห้องเรียนจึงส่งผลระยะยาว

ตอบข้อ 2. ควรลดสิ่งรบกวนที่ไม่จำเป็นออก และนำเสนอข้อมูลทีละส่วนอย่างเป็นลำดับ เพราะความจำใช้งานมีขีดจำกัด

ทฤษฎีภาระทางปัญญาชี้ว่าความจำใช้งานของมนุษย์รับข้อมูลใหม่ได้จำกัดในเวลาหนึ่ง สื่อที่ใส่ภาพประกอบ เสียง และข้อความที่ไม่จำเป็นพร้อมกัน จะกินพื้นที่ความจำใช้งานไปกับสิ่งที่ไม่เกี่ยวกับการเรียนรู้ การออกแบบที่ดีจึงต้องตัดสิ่งรบกวนออก แบ่งเนื้อหาเป็นส่วนย่อย และเรียงลำดับให้ต่อยอดกัน สไลด์ที่มีตัวหนังสือแน่นทั้งหน้าเป็นตัวอย่างที่ขัดหลักการนี้ชัดที่สุด

ตอบข้อ 2. ความเชื่อมั่นในความสามารถของตน (Self-Efficacy)

Self-Efficacy คือความเชื่อของบุคคลว่าตนมีความสามารถทำงานเฉพาะอย่างหนึ่งให้สำเร็จได้ ต่างจากความภาคภูมิใจในตนเองซึ่งเป็นการประเมินคุณค่าของตนโดยรวม แบนดูราระบุแหล่งที่มาสำคัญสี่ทาง ได้แก่ ประสบการณ์ความสำเร็จของตนเอง การเห็นตัวแบบที่คล้ายตนทำสำเร็จ การได้รับคำพูดชักจูง และสภาวะทางร่างกายและอารมณ์ ครูจึงควรออกแบบงานให้ผู้เรียนได้สำเร็จเป็นขั้น ๆ

ตอบข้อ 1. อธิบายว่าเกิดจากปัจจัยภายในที่เปลี่ยนแปลงไม่ได้ ครูควรช่วยให้เห็นว่าผลมาจากวิธีเรียนและความพยายามซึ่งปรับได้

การอธิบายความล้มเหลวว่าเกิดจากความสามารถซึ่งเป็นปัจจัยภายในที่คงที่และควบคุมไม่ได้ นำไปสู่ความรู้สึกไร้ความสามารถที่เรียนรู้ได้และการเลิกพยายาม ครูควรช่วยเปลี่ยนการอธิบายสาเหตุไปที่ความพยายามและวิธีการเรียน ซึ่งเป็นปัจจัยที่ควบคุมและเปลี่ยนได้ พร้อมชี้แนะกลยุทธ์ที่เป็นรูปธรรม แนวทางนี้สอดคล้องกับการส่งเสริมกรอบความคิดแบบเติบโต

ตอบข้อ 1. มองว่าผู้เรียนสร้างความรู้ขึ้นเองจากการมีปฏิสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมและความรู้เดิม ไม่ใช่รับถ่ายทอดมาโดยตรง

คอนสตรัคติวิสซึมมองว่าความรู้ไม่ได้ถูกส่งผ่านจากครูสู่ผู้เรียนโดยตรง แต่ผู้เรียนสร้างความหมายขึ้นเองจากการลงมือทำ การมีปฏิสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมและผู้อื่น และการเชื่อมโยงกับความรู้เดิม บทบาทครูจึงเปลี่ยนจากผู้บอกความรู้เป็นผู้ออกแบบสถานการณ์และตั้งคำถาม แนวคิดนี้เป็นฐานของการเรียนรู้แบบสืบเสาะ การใช้ปัญหาเป็นฐาน และการเรียนรู้ด้วยโครงงาน

ตอบข้อ 2. เอกลักษณ์แห่งตน กับความสับสนในบทบาท ครูควรเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้สำรวจความสนใจและค้นหาตัวตนอย่างปลอดภัย

วัยรุ่นอยู่ในขั้น "เอกลักษณ์แห่งตน กับความสับสนในบทบาท" (Identity vs. Role Confusion) เป็นช่วงที่ต้องตอบคำถามว่าตนเป็นใครและจะเป็นอะไรในอนาคต ครูช่วยได้โดยเปิดพื้นที่ให้สำรวจความสนใจและความถนัดหลากหลาย ให้รับผิดชอบงานที่มีความหมาย และยอมรับความแตกต่างโดยไม่ตัดสิน ส่วนความผูกพันกับความโดดเดี่ยวเป็นขั้นของวัยผู้ใหญ่ตอนต้น

ตอบข้อ 2. เสริมแรงทุกครั้งในช่วงแรกเพื่อสร้างพฤติกรรม แล้วเปลี่ยนเป็นเสริมแรงเป็นครั้งคราวเมื่อพฤติกรรมมั่นคงแล้ว

การเสริมแรงทุกครั้งได้ผลดีในช่วงสร้างพฤติกรรมใหม่ แต่พฤติกรรมจะหายไปเร็วเมื่อหยุดเสริมแรง ส่วนการเสริมแรงเป็นครั้งคราวทำให้พฤติกรรมคงทนกว่ามาก แนวปฏิบัติที่ดีจึงเป็นการเสริมแรงต่อเนื่องในช่วงแรกแล้วค่อยเปลี่ยนเป็นเป็นครั้งคราว ทั้งนี้ควรควบคู่กับการช่วยให้ผู้เรียนเห็นคุณค่าของการรับผิดชอบงาน เพื่อให้เกิดแรงจูงใจภายในในที่สุด

ตอบข้อ 1. ปฏิสัมพันธ์ทางสังคมและภาษา ซึ่งเป็นเครื่องมือสำคัญที่ทำให้เกิดการคิดขั้นสูง

เพียเจต์มองว่าเด็กสร้างความรู้จากการปฏิสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมตามลำดับขั้นพัฒนาการที่ค่อนข้างตายตัว ส่วนวีก็อตสกีเน้นว่าการคิดขั้นสูงเกิดจากปฏิสัมพันธ์ทางสังคมก่อน แล้วจึงถูกซึมซับเข้าเป็นความคิดภายในของบุคคล โดยมีภาษาเป็นเครื่องมือสำคัญ นัยต่อการสอนคือการเรียนรู้ร่วมกับผู้อื่นและการพูดคุยอภิปรายไม่ใช่เพียงกิจกรรมเสริม แต่เป็นกลไกของการเรียนรู้เอง