แนวข้อสอบเทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อการจัดการเรียนรู้ 25 ข้อ พร้อมเฉลย

ตอบข้อ 1. ความรู้ด้านเทคโนโลยี ความรู้ด้านการสอน และความรู้ในเนื้อหาวิชา

TPACK ย่อมาจาก Technological Pedagogical Content Knowledge ประกอบด้วยความรู้ด้านเทคโนโลยี (TK) ความรู้ด้านการสอน (PK) และความรู้ในเนื้อหาวิชา (CK) โดยจุดสำคัญอยู่ที่บริเวณที่ทั้งสามด้านทับซ้อนกัน กรอบนี้ชี้ว่าการรู้จักใช้แอปพลิเคชันอย่างเดียวยังไม่พอ ครูต้องรู้ว่าเทคโนโลยีตัวใดเหมาะกับการสอนเนื้อหาเรื่องใดด้วยวิธีใด

ตอบข้อ 4. Redefinition (นิยามใหม่)

SAMR แบ่งการใช้เทคโนโลยีเป็น 4 ระดับ ได้แก่ Substitution (ใช้แทนของเดิมโดยไม่เปลี่ยนหน้าที่ เช่น พิมพ์แทนเขียน) Augmentation (แทนที่พร้อมเพิ่มความสามารถ เช่น พิมพ์แล้วมีตัวตรวจคำผิด) Modification (ออกแบบงานใหม่ให้ต่างจากเดิมอย่างมีนัยสำคัญ) และ Redefinition (สร้างงานที่เดิมเป็นไปไม่ได้เลย เช่น ให้นักเรียนร่วมทำโครงงานกับเพื่อนต่างประเทศแบบเรียลไทม์) สองระดับแรกเป็นการเสริม สองระดับหลังเป็นการเปลี่ยนรูปการเรียนรู้

ตอบข้อ 2. ทักษะการประเมินความน่าเชื่อถือของแหล่งข้อมูลและการอ้างอิงที่ถูกต้อง

การรู้เท่าทันสารสนเทศ (information literacy) คือความสามารถประเมินว่าแหล่งข้อมูลใดน่าเชื่อถือ ใครเป็นผู้เผยแพร่ ข้อมูลเป็นปัจจุบันหรือไม่ และมีอคติหรือผลประโยชน์ทับซ้อนหรือเปล่า พร้อมทั้งอ้างอิงแหล่งที่มาอย่างถูกต้องเพื่อไม่ให้เป็นการคัดลอกผลงาน ทักษะนี้สำคัญกว่าทักษะเชิงเทคนิคอย่างการพิมพ์เร็วหรือการตกแต่งงาน เพราะข้อมูลที่ผิดจะทำให้ผลงานทั้งชิ้นผิดตาม

ตอบข้อ 3. ขอความยินยอมจากนักเรียนและผู้ปกครองก่อน โดยแจ้งวัตถุประสงค์การใช้ให้ชัดเจน

ภาพใบหน้าที่ระบุตัวบุคคลได้ถือเป็นข้อมูลส่วนบุคคลตามพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล การนำไปเผยแพร่จึงต้องมีฐานทางกฎหมายรองรับ ซึ่งกรณีทั่วไปคือการขอความยินยอมโดยแจ้งวัตถุประสงค์ให้ชัดเจน และเนื่องจากนักเรียนส่วนใหญ่เป็นผู้เยาว์จึงต้องขอจากผู้ปกครองด้วย การไม่ระบุชื่อหรือจำกัดผู้เห็นไม่ได้ทำให้ภาพหมดสภาพความเป็นข้อมูลส่วนบุคคล

ตอบข้อ 2. เปิดวิดีโอให้นักเรียนดูตลอดคาบโดยครูไม่ตั้งคำถามหรืออภิปรายใด ๆ

การเปิดวิดีโอทิ้งไว้โดยไม่มีการตั้งคำถาม อภิปราย หรือกิจกรรมต่อยอด ทำให้ผู้เรียนอยู่ในสภาพผู้รับสารเชิงรับ (passive) และไม่เกิดการประมวลความรู้ ตามกรอบ SAMR ถือเป็นการใช้เทคโนโลยีระดับ Substitution ที่ไม่ได้เพิ่มคุณค่าใด ตัวเลือกอื่นล้วนใช้เทคโนโลยีเพื่อสร้างการมีปฏิสัมพันธ์และให้ข้อมูลย้อนกลับ ซึ่งเป็นจุดแข็งที่แท้จริงของเครื่องมือดิจิทัล

ตอบข้อ 2. การคัดลอกผลงาน (Plagiarism)

Plagiarism คือการนำถ้อยคำ ความคิด หรือผลงานของผู้อื่นมาใช้โดยไม่ให้เครดิต จนทำให้ผู้อ่านเข้าใจว่าเป็นผลงานของตนเอง ถือเป็นการละเมิดจริยธรรมทางวิชาการและอาจละเมิดลิขสิทธิ์ด้วย ครูควรสอนวิธีอ้างอิงและการถอดความอย่างถูกต้องตั้งแต่ต้น มากกว่าจับผิดเมื่อเกิดเหตุแล้ว ส่วนการใช้งานที่เป็นธรรมเป็นข้อยกเว้นทางลิขสิทธิ์ที่ยังต้องอ้างอิงแหล่งที่มาอยู่ดี

ตอบข้อ 2. ความแตกต่างในการเข้าถึงอุปกรณ์ เครือข่าย และทักษะการใช้เทคโนโลยี ระหว่างผู้เรียนแต่ละกลุ่ม

ความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัลหมายถึงช่องว่างระหว่างผู้ที่เข้าถึงอุปกรณ์ เครือข่าย และมีทักษะใช้เทคโนโลยีได้ กับผู้ที่เข้าไม่ถึงหรือใช้ไม่เป็น ในทางการศึกษาเรื่องนี้สำคัญมาก เพราะการมอบหมายงานที่ต้องใช้อินเทอร์เน็ตหรืออุปกรณ์ส่วนตัวโดยไม่ตรวจสอบความพร้อมก่อน จะกลายเป็นการลงโทษผู้เรียนที่ยากจนโดยไม่ตั้งใจ

ตอบข้อ 2. ใช้ผลที่ได้ปรับการสอนทันที เช่น อธิบายซ้ำหรือข้ามไปเนื้อหาถัดไปตามความเข้าใจของชั้นเรียน

คุณค่าของการวัดระหว่างเรียนอยู่ที่การนำผลมาปรับการสอนทันที ซึ่งก็คือการประเมินเพื่อพัฒนา (formative assessment) ถ้าเก็บผลไว้เฉย ๆ หรือใช้เพียงเช็กชื่อ ก็เสียโอกาสที่เครื่องมือนี้มีเหนือแบบทดสอบท้ายบท ส่วนการประกาศชื่อผู้ตอบผิดขัดกับหลักการสร้างพื้นที่ปลอดภัยในการเรียนรู้ และทำให้นักเรียนเลือกไม่ตอบดีกว่าตอบผิด

ตอบข้อ 3. กำหนดขอบเขตการใช้ให้ชัดเจน ให้ผู้เรียนแจ้งว่าใช้ช่วยส่วนใด และฝึกให้ตรวจสอบความถูกต้องของผลลัพธ์เสมอ

แนวปฏิบัติที่สมดุลคือกำหนดกติกาให้ชัดว่าใช้ได้ในขั้นตอนใดบ้าง ให้ผู้เรียนเปิดเผยว่าใช้ช่วยส่วนใด และเน้นย้ำให้ตรวจสอบข้อเท็จจริงที่ได้เสมอ เพราะเครื่องมือเหล่านี้สร้างข้อความที่ฟังดูน่าเชื่อถือได้แม้เนื้อหาจะผิด การห้ามเด็ดขาดทำให้ผู้เรียนใช้อย่างหลบซ่อนและไม่ได้รับการสอนให้ใช้เป็น ส่วนการอนุญาตให้ใช้แทนงานทั้งหมดทำให้ไม่เกิดการเรียนรู้

ตอบข้อ 2. การผสานการเรียนแบบเผชิญหน้าในชั้นเรียนเข้ากับการเรียนผ่านสื่อออนไลน์อย่างเป็นระบบ

Blended Learning คือการออกแบบการเรียนรู้ที่ผสานกิจกรรมในชั้นเรียนแบบเผชิญหน้าเข้ากับกิจกรรมออนไลน์อย่างมีแผน โดยแต่ละช่องทางทำหน้าที่ที่ตนถนัด เช่น ใช้ออนไลน์สำหรับการรับเนื้อหาและฝึกซ้ำ ใช้เวลาในห้องสำหรับการอภิปรายและปฏิบัติ ส่วนการสอนหลายวิชาพร้อมกันคือการบูรณาการ และการสอนร่วมกันหลายคนคือ co-teaching

ตอบข้อ 3. จัดทางเลือกให้เข้าถึงได้ เช่น เปิดห้องคอมพิวเตอร์นอกเวลา จัดสื่อออฟไลน์ หรือให้ทำงานเป็นคู่

หลักการออกแบบการเรียนรู้ที่เป็นธรรมคือไม่ลดคุณภาพของงานลงเพราะข้อจำกัดของบางคน แต่จัดทางเลือกให้ทุกคนเข้าถึงงานคุณภาพเดียวกันได้ เช่น เปิดห้องคอมพิวเตอร์ ให้ยืมอุปกรณ์ จัดสื่อออฟไลน์ หรือจับคู่ทำงาน การยกเลิกทั้งหมดคือการลดโอกาสของทุกคน การให้คะแนนศูนย์คือการลงโทษความยากจน และการผลักภาระให้นักเรียนไปหาอุปกรณ์เองไม่ใช่การแก้ปัญหา

ตอบข้อ 2. เป็นสื่อที่ยังมีลิขสิทธิ์ แต่เจ้าของอนุญาตให้ใช้ได้ตามเงื่อนไขที่ระบุไว้ในสัญญาอนุญาตแต่ละแบบ

ครีเอทีฟคอมมอนส์ไม่ได้แปลว่าไม่มีลิขสิทธิ์ แต่เป็นการที่เจ้าของลิขสิทธิ์ประกาศล่วงหน้าว่าอนุญาตให้ผู้อื่นใช้ได้ภายใต้เงื่อนไขใด เช่น ต้องแสดงที่มา (BY) ห้ามใช้เพื่อการค้า (NC) ห้ามดัดแปลง (ND) หรือต้องเผยแพร่ต่อด้วยสัญญาเดียวกัน (SA) ผู้ใช้จึงต้องอ่านเงื่อนไขของแต่ละชิ้นก่อนเสมอ โดยเงื่อนไขแสดงที่มามีอยู่ในเกือบทุกแบบ

ตอบข้อ 2. เป็นแพลตฟอร์มรวมศูนย์สำหรับจัดเก็บเนื้อหา มอบหมายงาน ติดตามความก้าวหน้า และสื่อสารกับผู้เรียน

LMS คือระบบที่รวมการจัดการเรียนการสอนไว้ในที่เดียว ทั้งการเผยแพร่เนื้อหา มอบหมายและรับงาน ทำแบบทดสอบ บันทึกคะแนน ติดตามความก้าวหน้าของผู้เรียน และสื่อสารระหว่างครูกับผู้เรียน ประโยชน์สำคัญคือครูเห็นข้อมูลการเรียนรู้เป็นภาพรวมและใช้ปรับการสอนได้ ไม่ใช่เครื่องมือผลิตสื่อหรือระบบบริหารงานบุคคล

ตอบข้อ 2. Gamification

Gamification คือการนำองค์ประกอบและกลไกของเกม เช่น แต้ม ระดับ ตราสัญลักษณ์ และกระดานอันดับ มาใช้ในบริบทที่ไม่ใช่เกม เพื่อเพิ่มแรงจูงใจและการมีส่วนร่วม ต่างจาก Game-Based Learning ซึ่งใช้ตัวเกมจริง ๆ เป็นสื่อการเรียนรู้ ข้อควรระวังคือกลไกเหล่านี้เป็นแรงจูงใจภายนอก ถ้าใช้มากเกินไปอาจบั่นทอนแรงจูงใจภายในของผู้เรียนได้

ตอบข้อ 2. ออกแบบการเรียนรู้ให้มีช่องทางการนำเสนอ การมีส่วนร่วม และการแสดงออกที่หลากหลายตั้งแต่ต้น เพื่อให้ผู้เรียนทุกกลุ่มเข้าถึงได้โดยไม่ต้องปรับภายหลัง

UDL เสนอให้ออกแบบการเรียนรู้ให้เข้าถึงได้ตั้งแต่ต้น แทนการปรับแก้เป็นรายกรณีภายหลัง โดยจัดให้มีความหลากหลายในสามด้าน คือช่องทางการนำเสนอเนื้อหา ช่องทางการสร้างการมีส่วนร่วมและแรงจูงใจ และช่องทางที่ผู้เรียนใช้แสดงสิ่งที่รู้ เช่น มีทั้งข้อความ ภาพ และเสียง และให้เลือกส่งงานเป็นเรียงความ คลิป หรือการนำเสนอได้

ตอบข้อ 3. บันทึกหลักฐาน เช่น ภาพหน้าจอ แล้วแจ้งครูหรือผู้ใหญ่ที่ไว้ใจได้ และไม่ตอบโต้

แนวปฏิบัติที่แนะนำคือหยุด บันทึก และบอก คือไม่ตอบโต้เพราะการโต้กลับมักทำให้สถานการณ์รุนแรงขึ้น บันทึกหลักฐานไว้เพราะข้อความอาจถูกลบ และแจ้งผู้ใหญ่ที่ไว้ใจได้เพื่อให้เข้าช่วยเหลืออย่างเป็นระบบ การลบทุกอย่างทิ้งทำให้เสียหลักฐาน ส่วนการประกาศต่อสาธารณะอาจกลายเป็นการละเมิดผู้อื่นและขยายความเสียหายต่อตัวผู้ถูกกระทำเอง

ตอบข้อ 2. ผู้เรียนเรียนได้ตามเวลาและจังหวะของตนเอง เหมาะกับผู้ที่มีข้อจำกัดด้านเวลาหรือสัญญาณอินเทอร์เน็ต

การเรียนแบบไม่ประสานเวลาให้ผู้เรียนเข้าถึงเนื้อหาเมื่อใดก็ได้และทบทวนซ้ำได้ตามจังหวะของตน จึงเหมาะกับผู้เรียนที่มีข้อจำกัดด้านเวลา อุปกรณ์ หรือสัญญาณ ส่วนข้อเสียคือขาดปฏิสัมพันธ์ทันทีและต้องอาศัยวินัยในการกำกับตนเองสูง การเรียนสดจึงยังจำเป็นสำหรับการอภิปรายและการตอบข้อสงสัย ในทางปฏิบัติจึงมักใช้สองแบบผสมกัน

ตอบข้อ 2. ใช้เพลงที่เจ้าของอนุญาตให้ใช้ได้ หรือเพลงที่เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาตที่ยอมให้ใช้ พร้อมแสดงที่มาตามเงื่อนไข

ข้อยกเว้นการใช้งานเพื่อการศึกษามีขอบเขตจำกัดและไม่ครอบคลุมการเผยแพร่ต่อสาธารณะโดยอัตโนมัติ ทางที่ปลอดภัยคือใช้ผลงานที่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของ หรือใช้ผลงานที่เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาตซึ่งยอมให้ใช้ พร้อมปฏิบัติตามเงื่อนไข เช่น แสดงที่มา ความเชื่อที่ว่าตัดสั้นแค่ไหนก็ได้หรือให้เครดิตแล้วจบ เป็นความเข้าใจผิดที่พบบ่อยและไม่ทำให้พ้นความรับผิด

ตอบข้อ 1. การแยกส่วนประกอบ การหารูปแบบ การคิดเชิงนามธรรม และการออกแบบขั้นตอนวิธี

การคิดเชิงคำนวณเป็นวิธีคิดแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบ ประกอบด้วยการแยกปัญหาใหญ่เป็นส่วนย่อย (decomposition) การหารูปแบบที่ซ้ำกัน (pattern recognition) การคิดเชิงนามธรรมโดยตัดรายละเอียดที่ไม่จำเป็นออก (abstraction) และการออกแบบขั้นตอนวิธีแก้ปัญหา (algorithm design) ทักษะนี้ใช้ได้กับทุกวิชา ไม่จำเป็นต้องเขียนโปรแกรมหรือใช้คอมพิวเตอร์เลยก็ได้

ตอบข้อ 2. ความสอดคล้องกับจุดประสงค์การเรียนรู้และธรรมชาติของเนื้อหา

หลักการเลือกสื่อคือให้จุดประสงค์การเรียนรู้เป็นตัวตั้ง แล้วเลือกสื่อที่ช่วยให้บรรลุจุดประสงค์นั้นได้ดีที่สุด ไม่ใช่เลือกเครื่องมือก่อนแล้วหาทางยัดเนื้อหาเข้าไป ซึ่งเป็นกับดักที่พบบ่อยเมื่อมีเครื่องมือใหม่ออกมา หลังจากนั้นจึงพิจารณาความพร้อมของผู้เรียนและครู และการเข้าถึงของผู้เรียนทุกคนเป็นเงื่อนไขประกอบ

ตอบข้อ 1. Learning Analytics — ต้องระวังเรื่องความเป็นส่วนตัวของข้อมูลผู้เรียนและการตีความข้อมูลเกินกว่าที่ข้อมูลบอกได้

Learning Analytics คือการเก็บและวิเคราะห์ข้อมูลการเรียนรู้ของผู้เรียนเพื่อทำความเข้าใจและปรับปรุงการเรียนการสอน ข้อควรระวังสำคัญมีสองด้าน คือความเป็นส่วนตัวและความปลอดภัยของข้อมูลผู้เรียนซึ่งเป็นข้อมูลส่วนบุคคล และการตีความเกินข้อมูล เช่น สรุปว่านักเรียนไม่ตั้งใจเพราะเข้าระบบน้อย ทั้งที่อาจเป็นเพราะไม่มีอินเทอร์เน็ตที่บ้าน

ตอบข้อ 2. ตั้งรหัสผ่านที่คาดเดายาก ไม่ใช้ซ้ำข้ามบริการ และเปิดการยืนยันตัวตนสองขั้นตอนเมื่อทำได้

แนวปฏิบัติพื้นฐานคือใช้รหัสผ่านที่ยาวและคาดเดายาก ไม่ใช้ซ้ำข้ามบริการเพราะหากบริการหนึ่งข้อมูลรั่วจะกระทบทุกบัญชี และเปิดการยืนยันตัวตนสองขั้นตอน สำหรับครูเรื่องนี้สำคัญเป็นพิเศษ เพราะบัญชีของครูมักเข้าถึงข้อมูลส่วนบุคคลของนักเรียนจำนวนมาก การแชร์บัญชีจึงเป็นความเสี่ยงต่อข้อมูลของบุคคลที่สามด้วย

ตอบข้อ 2. การให้ผู้เรียนเห็นวัตถุหรือปรากฏการณ์ที่มองไม่เห็นหรือเข้าถึงยากในโลกจริง ซ้อนทับกับสภาพแวดล้อมรอบตัว

จุดแข็งของ AR คือการซ้อนข้อมูลหรือวัตถุเสมือนลงบนสภาพแวดล้อมจริงที่ผู้เรียนเห็นอยู่ จึงเหมาะกับเนื้อหาที่นามธรรมหรือเข้าถึงยาก เช่น โครงสร้างอวัยวะภายใน ระบบสุริยะ หรือโครงสร้างโมเลกุล ทำให้ผู้เรียนเห็นภาพและหมุนดูรอบด้านได้ ส่วนงานที่เป็นการท่องจำหรือการตรวจงานมีเครื่องมืออื่นที่เหมาะกว่าและต้นทุนต่ำกว่ามาก

ตอบข้อ 2. สื่อและทรัพยากรการเรียนรู้ที่เผยแพร่ให้ใช้ ดัดแปลง และเผยแพร่ต่อได้โดยเสรีภายใต้สัญญาอนุญาตที่กำหนด

OER คือสื่อและทรัพยากรการเรียนรู้ที่เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาตซึ่งเปิดให้นำไปใช้ ดัดแปลง ผสมผสาน และเผยแพร่ต่อได้ โดยทั่วไปต้องแสดงที่มา ประโยชน์สำคัญคือช่วยลดต้นทุนและทำให้ครูปรับสื่อให้เข้ากับบริบทผู้เรียนของตนได้ ต่างจากสื่อที่ใช้ได้เฉพาะภายในองค์กรหรือสื่อที่ต้องเสียค่าสมาชิก

ตอบข้อ 3. อาจละเมิดสิทธิเด็กและกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล ทั้งยังขัดจรรยาบรรณวิชาชีพต่อผู้รับบริการ

การเผยแพร่ภาพและเรื่องราวที่ทำให้เสียชื่อเสียงของเด็กต่อสาธารณะ ขัดกับกฎหมายว่าด้วยการคุ้มครองเด็กซึ่งห้ามเผยแพร่ข้อมูลอันน่าจะเกิดความเสียหายแก่เด็ก ขัดกับกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล และขัดจรรยาบรรณต่อผู้รับบริการที่กำหนดให้ครูต้องไม่กระทำการใดอันเป็นเหตุให้ศิษย์เสื่อมเสีย ทั้งนี้ความรับผิดเกิดขึ้นตั้งแต่โพสต์ ไม่ใช่ต่อเมื่อมีผู้ร้องเรียน